KILKA SŁÓW O KONIECZNOŚĆI WCZESNEJ DIAGNOZY I TERAPII WAD WYMOWY
Mowa jest głównym środkiem porozumiewania się między ludźmi, a prawidłowy jej rozwój
jest podstawą kształtowania się osobowości dziecka. Jeśli więc proces rozwoju mowy
przebiega prawidłowo, dziecko prawidłowo formułuje swoje myśli, jego wymowa jest zrozumiała
dla otoczenia, sukcesywnie rozwija słownictwo i rozumienie pojęć abstrakcyjnych, stosuje
prawidłowo formy gramatyczne.
Prawidłowe wymawianie dźwięków mowy nie jest możliwe bez umiejętności prawidłowego oddychania,
bez wykorzystania w pełni głosu, bez odpowiedniej sprawności narządów artykulacyjnych: warg,
policzków, języka, podniebienia miękkiego i żuchwy. Ważnym elementem jest również sprawność
w zakresie słuchu fonematycznego, który gwarantuje odpowiednie brzmienie dźwięków mowy.
Już w pierwszych dniach życia dzieci powinna być dokonana ocena stanu anatomicznego aparatu
artykulacyjnego. Stwierdzenie nieprawidłowości w tym zakresie pozwala bowiem na podjęcie
natychmiastowej stymulacji w postaci masażu, co zaowocuje lepszym rozwojem funkcji pokarmowo-
oddechowych, które są podstawą rozwoju mowy. Ważne jest również uzmysłowienie karmienia piersią,
które usprawnia język i wargi, zapewnia prawidłowe połykanie i oddychanie, pionizuje język,
zapobiega powstawaniu wad zgryzu; uświadomienie niekorzystnego wpływu smoczka powyżej 1-go roku
życia na rozwój funkcji pokarmowych, a co za tym idzie na rozwój mowy. Przedłużający się okres
ssania, który przenosi się czasami na palec, policzek, wargę, rogi pościeli jest bowiem pośrednią
przyczyną wad zgryzu i zaburzeń artykulacyjnych.
Rozwój mowy trwa od poczęcia. Istnieje wiele czynników, które mają negatywny wpływ na rozwój mowy.
Mogą one działać w okresie prenatalnym, okołoporodowym i wczesnego życia dziecka. Szczególną troską
powinny być otoczone dzieci urodzone w zamartwicy, z punktacją Apgar 0- 7pkt.; z niską wagą 1500 g
(norma 2500 g); wcześniaki; dzieci, których matki w okresie ciąży leczyły się na świnkę, różyczkę,
cukrzycę, półpasiec, nadciśnienie tętnicze, niedokrwistość, zażywały leki, brały narkotyki spożywały
alkohol, paliły papierosy.
Inne przyczyny wad wymowy to: urazy mechaniczne; zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych; urazy fizyczne
dziecka; infekcje ucha; nieprawidłowa budowa anatomiczna aparatu artykulacyjnego (wady zgryzu, polipy,
anomalie zębowe, przerost 3-go migdałka); niska sprawność aparatu artykulacyjnego; nieprawidłowy tor
oddychania; brak zainteresowania dzieckiem.
Najczęściej spotykane wady wymowy to opóźniony rozwój mowy, seplenienie (sygmatyzm), reranie (rotacyzm),
kappacyzm, mowa bezdźwięczna.
Na wady wymowy cierpi ok. 30-40% uczniów z niepowodzeniami szkolnymi. Bardzo często obserwuje się
współzależność między występowaniem wad wymowy a zaburzeniami w pisaniu i czytaniu.
Profilaktyka w logopedii jest tematem nieczęsto podejmowanym w literaturze polskojęzycznej, choć w ciągu
ostatnich lat zainteresowanie specjalistów tym zagadnieniem znacznie wzrosło. Działania związane
z upowszechnianiem profilaktyki logopedycznej w praktyce środowiskowej są też sporadyczne. W związku
z tym polskie statystyki podają wysokie, utrzymujące się od wielu lat na tym samym poziomie wskaźniki
wad wymowy. Badania T. Bartkowskiej wśród dzieci klas „O” i pierwszych w 1966 roku, powtórzone przez
G. Jastrzębską w 1991 roku, prowadziły do takich samych wniosków:
w połowie przypadków można było zapobiec prostym wadom wymowy, gdyby dzieci zostały w porę zdiagnozowane,
skonsultowane z odpowiednią grupą specjalistów i objęte opieką przygotowanych merytorycznie nauczycieli.
Przyczyn takiego stanu rzeczy należy upatrywać również w niezadowalającym poziomie przygotowania
logopedycznego lekarzy rodzinnych, którzy stawiając wczesną diagnozę lekarską, powinni kierować do
specjalisty logopedy dzieci od 1-3 roku życia, u których zauważają nieprawidłowości w zakresie mowy.
Oddziaływania logopedyczne ukierunkowane na dziecko we wczesnym okresie jego rozwoju (0 – 3 r. ż.),
kiedy intensywnie dojrzewa układ nerwowy są najkorzystniejszym okresem do stymulacji i wyrównywania
nieprawidłowości w rozwoju mowy.
Najczęściej jednak przeprowadzanie obserwacji odbywa się wśród dzieci młodszych 3-4 letnich oraz starszych
5-6 letnich, kiedy dziecko dociera do przedszkola.
Działania terapeutyczne dotyczące dzieci ze zdiagnozowanymi trudnościami wymagają systematycznej terapii
specjalistycznej, którą prowadzą poradnie psychologiczno- pedagogiczne oraz gabinety prywatne.
Zbyt mała liczba wykwalifikowanych specjalistów, logopedów; brak możliwości finansowych, pozwalających
na zatrudnienie wykwalifikowanej kadry powoduje, że wydłużają się kolejki do poradni psychologiczno-
pedagogicznych, a ilość zajęć z terapeutą jest często zbyt mała, przez co proces reedukacji się wydłuża.
Poradnie prowadzą bezpłatną pomoc terapeutyczną na wniosek rodzica, lekarza, nauczyciela, diagnozują
również inne trudności rozwojowe u dziecka oraz w uzasadnionych przypadkach zlecają badania uzupełniające,
przeprowadzane przez specjalistów zatrudnionych w oświacie (psycholog, pedagog) lub w służbie zdrowia
(neurolog, audiolog, pediatra, laryngolog, foniatra, surdologopeda, ortodonta, psychiatra dziecięcy).
Ponadto specjaliści opracowują zestaw ćwiczeń do pracy z dzieckiem oraz zalecenia do pracy w domu,
przedszkolu lub szkole.
Należy pamiętać, że jeżeli rozwój mowy dziecka jest zbyt wolny (opóźniony), dziecko wykazuje niskie
kompetencje w porozumiewaniu się z otoczeniem, małą sprawność w wypowiadaniu słów czy zdań – wtedy,
nie czekając, należy zwrócić się o konsultację do logopedy, by można było jak najwcześniej pomóc dziecku,
nim doświadczy negatywnych sytuacji. Tak więc troska, aby nie dopuścić do komplikacji obowiązuje każdą
matkę, wszystkich rodziców, opiekunów i nauczycieli dziecka.
mgr Elżbieta Kowalik